By मारुती सिंधुबाई दिगंबर सुरवसे
August 15, 2026
भारताच्या स्वातंत्र्याचा इतिहास केवळ १५ ऑगस्ट १९४७ पासून सुरू होत नाही. स्वातंत्र्य हा भारतीय समाजाच्या मनात शतकानुशतके जिवंत असलेला स्वाभिमानाचा संकल्प आहे. परकीय सत्तेच्या छायेत जगणे हीच आपली नियती आहे, हा समज मोडून “आपली भूमी, आपला स्वाभिमान, आपली संस्कृती आणि आपल्या सामर्थ्यावर उभे असलेले आपले राज्य” या भावनेचा जागर झाला, त्या ऐतिहासिक जागृतीचे सर्वात तेजस्वी रूप म्हणजे हिंदवी स्वराज्य.
हिंदवी स्वराज्याला केवळ एक राजकीय संकल्पना, सत्ता स्थापनेचा प्रयत्न किंवा एका राजघराण्याच्या राज्यविस्तारापुरते मर्यादित करणे म्हणजे त्याच्या व्यापक ऐतिहासिक अर्थावर अन्याय करणे होय. हिंदवी स्वराज्य म्हणजे शतकानुशतके परकीय सत्तांच्या अधिपत्याखाली राहिलेल्या हिंदू समाजाच्या मनात स्वकीयत्वाची जाणीव पुन्हा जागवणे, गुलामगिरीची मानसिकता झुगारणे, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास निर्माण करणे आणि स्वकीयांच्या हातून स्वकीयांसाठी स्वतंत्र राज्य उभे करण्याचे ध्येय निर्माण करणे. ही केवळ राजसत्तेची स्थापना नव्हती; ती एका समाजाच्या आत्मविश्वासाची पुनर्जागृती होती.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उदयापूर्वी दख्खनच्या राजकारणात अनेक सत्तांचे वर्चस्व होते. निजामशाही, आदिलशाही, कुतुबशाही, इमादशाही आणि बरीदशाही अशा दख्खनी सत्तांच्या संघर्षाला इतिहासात पाच पातशाह्यांच्या व्यापक संदर्भात पाहिले जाते. पुढे मुघल साम्राज्याने दक्षिणेकडे आपली सत्ता आणि प्रभाव वाढवला. या सततच्या सत्तासंघर्षात सामान्य जनता, शेतकरी, कारागीर आणि स्थानिक समाजजीवन युद्ध, लुटालूट, सत्तांतर आणि अस्थिरतेच्या छायेत जगत होते. सत्ता कोणाचीही असो, सामान्य माणसाच्या जीवनातील पराधीनता मात्र कायम होती.
याच काळात भारताच्या समुद्रकिनाऱ्यावर आणखी एक मोठा बदल घडत होता. पोर्तुगीजांनी पश्चिम किनाऱ्यावर आपली सत्ता आणि व्यापारी केंद्रे निर्माण केली. त्यानंतर डच व्यापारी भारतात आले. इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीने व्यापाराच्या निमित्ताने आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केली. पुढे फ्रेंचही भारतीय सत्तास्पर्धेचा भाग झाले. सुरुवातीला व्यापारी म्हणून आलेल्या या युरोपीय शक्तींनी पुढील काळात आर्थिक, लष्करी आणि राजकीय हस्तक्षेप वाढवत भारताच्या भवितव्यावर परिणाम घडवला. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या काळातील भारत हा केवळ अंतर्गत सुलतानशाह्यांच्या संघर्षाचा प्रदेश नव्हता; तो अनेक देशी सत्तांबरोबरच वाढत्या युरोपीय प्रभावाच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला भूभाग होता.
अशा काळात शिवनेरीच्या मातीत जन्मलेले छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक पराक्रमी योद्धा म्हणून इतिहासात आले नाहीत. राजमाता जिजाऊंच्या संस्कारांतून त्यांच्या मनात स्वाभिमान, स्वकीयत्व, धर्मनिष्ठा, न्यायबुद्धी, प्रजेचे संरक्षण आणि स्वतंत्र राज्याची आकांक्षा रुजली. त्या काळात ज्यांना परकीय सत्ता अटळ वाटत होती, त्यांच्या मनात महाराजांनी एक नवा विचार निर्माण केला. आपण पराधीन राहण्यासाठी जन्मलेलो नाही; आपण स्वतःचे राज्य निर्माण करू शकतो.
याच विचारातून हिंदवी स्वराज्याचा जन्म झाला. हा विचार तलवारीच्या एका वारातून निर्माण झालेला नव्हता; तो अनेक पिढ्यांच्या वेदना, पराधीनतेचा अनुभव, स्वाभिमानाची तळमळ आणि स्वकीय सामर्थ्यावरील विश्वास यांतून आकाराला आला होता. म्हणूनच हिंदवी स्वराज्य म्हणजे फक्त किल्ले जिंकण्याची मोहीम नव्हती; ती मन जिंकण्याची आणि गुलामगिरीची मानसिकता मोडण्याची मोहीम होती.
महाराजांनी सह्याद्रीतील गड-किल्ले जिंकले, परंतु त्या किल्ल्यांपेक्षा मोठे त्यांनी जिंकले ते म्हणजे लोकांच्या मनातील भीती. तोरणा, राजगड, प्रतापगड, रायगड यांसारखे गड स्वराज्याच्या संरक्षणाची केंद्रे बनले; पण त्याचबरोबर ते एका नव्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक झाले. शतकानुशतके परकीय सत्तांच्या सावटाखाली राहिलेल्या समाजाला या गडांनी सांगितले “स्वकीयांच्या हातातही सत्ता असू शकते; स्वकीयांच्या सामर्थ्यावरही राज्य उभे राहू शकते.”
स्वराज्याची उभारणी केवळ रणांगणावर झाली नाही. प्रशासन, महसूल, किल्ले व्यवस्था, गुप्तहेर व्यवस्था, आरमार, व्यापार, न्याय आणि प्रजेच्या संरक्षणाची व्यवस्था यांमधून त्याला भक्कम पाया मिळाला. शेतकरी हा राज्याचा कणा आहे, प्रजेचे संरक्षण हे राजाचे कर्तव्य आहे आणि राज्याची शक्ती ही केवळ सैन्यात नसून जनतेच्या विश्वासात असते, ही भूमिका स्वराज्याच्या कार्यपद्धतीत दिसून येते.
महाराजांनी समुद्राचे महत्त्वही ओळखले. पश्चिम किनाऱ्यावर पोर्तुगीजांचा प्रभाव असताना समुद्राकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे भविष्यातील संकटाला आमंत्रण देणे होय, हे त्यांनी जाणले. म्हणूनच आरमार उभे केले. डच आणि इंग्रजांसारख्या युरोपीय व्यापारी शक्तींची वाढती उपस्थितीही त्या काळातील बदलत्या परिस्थितीचा भाग होती. भूमीचे स्वराज्य सुरक्षित ठेवायचे असेल तर समुद्राची सुरक्षा, व्यापाराची दिशा आणि परकीय शक्तींच्या हालचाली यांचे भान असणे आवश्यक आहे, ही महाराजांची दूरदृष्टी आजही अभ्यासण्यासारखी आहे.
हिंदवी स्वराज्याचा अर्थ कोणत्याही धर्मातील सामान्य जनतेविरुद्धचा संघर्ष असा नव्हता. त्याचा केंद्रबिंदू होता स्वकीयांचे स्वराज्य, प्रजेचे संरक्षण, न्याय आणि परकीय अधिपत्यातून मुक्त होण्याची प्रेरणा. महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत विविध समाजघटकांना स्थान मिळाले. त्यामुळे हिंदवी स्वराज्याची व्यापकता समजून घेताना त्याला संकुचित धार्मिक संघर्षाच्या चौकटीत बंदिस्त न करता त्यामागील स्वकीयत्व, स्वाभिमान, स्वातंत्र्य आणि लोककल्याणाची भावना समजून घेणे आवश्यक आहे.
ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शालिवाहन शके १५९६ मध्ये रायगडावर झालेला राजाभिषेक हा या महान प्रवासाचा निर्णायक टप्पा होता. तो केवळ एका राजाचा राजाभिषेक नव्हता. पराधीनतेच्या दीर्घ सावटातून बाहेर पडून स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर उभ्या राहिलेल्या राज्याला सार्वभौम प्रतिष्ठा प्राप्त झाल्याचा तो ऐतिहासिक क्षण होता. रायगडावर भगवा फडकला, तेव्हा तो केवळ एका किल्ल्यावरील ध्वज नव्हता; तो स्वाभिमानाने उभ्या राहिलेल्या समाजाच्या आत्मविश्वासाचा ध्वज होता.
हिंदवी स्वराज्याने एक मूलभूत मानसिक परिवर्तन घडवले - “परकीय सत्ता हीच अंतिम सत्य आहे” या मानसिकतेऐवजी “स्वकीय शक्ती संघटित झाली तर आपण स्वतःचे भविष्य घडवू शकतो” हा विश्वास समाजाच्या मनात निर्माण झाला. हीच त्या संकल्पनेची सर्वात मोठी क्रांती होती. कारण तलवारीने प्रदेश जिंकता येतो; परंतु इतिहासाची दिशा बदलण्यासाठी माणसांच्या मनात विश्वास निर्माण करावा लागतो.
महाराजांनंतर छत्रपती संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या प्रचंड साम्राज्याविरुद्ध स्वराज्याचा संघर्ष पुढे चालू ठेवला. त्यानंतर छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि असंख्य स्वराज्यनिष्ठांनी स्वराज्याची ज्योत विझू दिली नाही. मुघल साम्राज्याची अफाट शक्ती, दीर्घकाळ चाललेली युद्धे आणि असंख्य संकटे असूनही स्वराज्याचा विचार नष्ट झाला नाही. कारण तो केवळ राजाच्या दरबारात नव्हता; तो सामान्य माणसाच्या मनात रुजला होता.
याच कारणामुळे हिंदवी स्वराज्याला इतिहासातील एका राजवटीपेक्षा अधिक व्यापक अर्थ प्राप्त होतो. ते एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला दिलेले स्वाभिमानाचे संस्कार होते. ते पराधीनतेविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य होते. ते स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा होते. आणि आपल्या भूमीवर आपल्या लोकांनी स्वतःच्या सामर्थ्यावर उभे राहण्याचे ध्येय होते.
आज आपण १५ ऑगस्टला भारतीय स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा करतो. १९४७ मध्ये ब्रिटिश राजवटीतून भारत स्वतंत्र झाला, हा आधुनिक भारताच्या इतिहासातील महान क्षण आहे. परंतु त्या स्वातंत्र्याच्या आधी भारतीय समाजाच्या मनात स्वकीयत्वाची, स्वाभिमानाची आणि परकीय अधिपत्यातून मुक्त होण्याची चेतना विविध काळांत जागृत झाली होती. त्या प्रदीर्घ परंपरेत हिंदवी स्वराज्य हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि तेजस्वी अध्याय आहे.
आज सह्याद्रीतील गड किल्ल्यांकडे पाहताना आपण केवळ दगड, तट, बुरुज आणि भग्न वास्तू पाहू नयेत. त्या गडांच्या प्रत्येक दगडामागे एका समाजाच्या जागृतीचा इतिहास आहे. प्रत्येक तटबंदीमध्ये स्वाभिमानाची कहाणी आहे. प्रत्येक बुरुजात स्वकीय सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा आहे. आणि प्रत्येक भगव्या निशाणात पराधीनतेला नाकारण्याची जिद्द आहे.
म्हणूनच “स्वातंत्र्याची पहिली पहाट - हिंदवी स्वराज्य” हा केवळ घोषवाक्यात्मक विचार नाही; तो इतिहासाकडे पाहण्याचा एक दृष्टिकोन आहे. पाच पातशाह्यांच्या राजकीय संघर्षांच्या काळात, मुघल साम्राज्याच्या वाढत्या आव्हानाच्या काळात आणि पोर्तुगीज, डच, इंग्रज यांसारख्या युरोपीय शक्ती भारताच्या भूमीवर आपला प्रभाव वाढवत असताना, स्वकीयांच्या मनात स्वाभिमान, स्वकीयत्व, आत्मविश्वास आणि स्वतंत्र अस्तित्वाचे ध्येय निर्माण झाले आणि त्या ध्येयाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कृती, संघटन आणि राज्यरचनेचे सामर्थ्य दिले.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ सिंहासन नव्हते - ते स्वकीयांच्या स्वाभिमानाची पुनर्स्थापना होते.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ भूभाग नव्हता - तो स्वकीयांच्या आत्मविश्वासाचा विस्तार होता.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ सत्ता नव्हती - ती गुलामगिरीच्या मानसिकतेविरुद्धची जागृती होती.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ इतिहास नव्हता - ते स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा आणि पुढील पिढ्यांसाठी ठेवलेले स्वातंत्र्याचे ध्येय होते.
आणि म्हणूनच सह्याद्री आजही साक्ष देतो - ज्या भूमीवर पराधीनतेची सावली शतकानुशतके होती, त्याच भूमीवर एका युगपुरुषाने स्वकीयांच्या स्वाभिमानाची मशाल पेटवली; त्या मशालीचे नाव होते - हिंदवी स्वराज्य...!
मारूती सिंधुबाई दिगंबर सुरवसे
संकल्पक - हिंदवी स्वराज्य तिथीदर्शिका
हिंदवी स्वराज्याला केवळ एक राजकीय संकल्पना, सत्ता स्थापनेचा प्रयत्न किंवा एका राजघराण्याच्या राज्यविस्तारापुरते मर्यादित करणे म्हणजे त्याच्या व्यापक ऐतिहासिक अर्थावर अन्याय करणे होय. हिंदवी स्वराज्य म्हणजे शतकानुशतके परकीय सत्तांच्या अधिपत्याखाली राहिलेल्या हिंदू समाजाच्या मनात स्वकीयत्वाची जाणीव पुन्हा जागवणे, गुलामगिरीची मानसिकता झुगारणे, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास निर्माण करणे आणि स्वकीयांच्या हातून स्वकीयांसाठी स्वतंत्र राज्य उभे करण्याचे ध्येय निर्माण करणे. ही केवळ राजसत्तेची स्थापना नव्हती; ती एका समाजाच्या आत्मविश्वासाची पुनर्जागृती होती.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उदयापूर्वी दख्खनच्या राजकारणात अनेक सत्तांचे वर्चस्व होते. निजामशाही, आदिलशाही, कुतुबशाही, इमादशाही आणि बरीदशाही अशा दख्खनी सत्तांच्या संघर्षाला इतिहासात पाच पातशाह्यांच्या व्यापक संदर्भात पाहिले जाते. पुढे मुघल साम्राज्याने दक्षिणेकडे आपली सत्ता आणि प्रभाव वाढवला. या सततच्या सत्तासंघर्षात सामान्य जनता, शेतकरी, कारागीर आणि स्थानिक समाजजीवन युद्ध, लुटालूट, सत्तांतर आणि अस्थिरतेच्या छायेत जगत होते. सत्ता कोणाचीही असो, सामान्य माणसाच्या जीवनातील पराधीनता मात्र कायम होती.
याच काळात भारताच्या समुद्रकिनाऱ्यावर आणखी एक मोठा बदल घडत होता. पोर्तुगीजांनी पश्चिम किनाऱ्यावर आपली सत्ता आणि व्यापारी केंद्रे निर्माण केली. त्यानंतर डच व्यापारी भारतात आले. इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीने व्यापाराच्या निमित्ताने आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केली. पुढे फ्रेंचही भारतीय सत्तास्पर्धेचा भाग झाले. सुरुवातीला व्यापारी म्हणून आलेल्या या युरोपीय शक्तींनी पुढील काळात आर्थिक, लष्करी आणि राजकीय हस्तक्षेप वाढवत भारताच्या भवितव्यावर परिणाम घडवला. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या काळातील भारत हा केवळ अंतर्गत सुलतानशाह्यांच्या संघर्षाचा प्रदेश नव्हता; तो अनेक देशी सत्तांबरोबरच वाढत्या युरोपीय प्रभावाच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला भूभाग होता.
अशा काळात शिवनेरीच्या मातीत जन्मलेले छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक पराक्रमी योद्धा म्हणून इतिहासात आले नाहीत. राजमाता जिजाऊंच्या संस्कारांतून त्यांच्या मनात स्वाभिमान, स्वकीयत्व, धर्मनिष्ठा, न्यायबुद्धी, प्रजेचे संरक्षण आणि स्वतंत्र राज्याची आकांक्षा रुजली. त्या काळात ज्यांना परकीय सत्ता अटळ वाटत होती, त्यांच्या मनात महाराजांनी एक नवा विचार निर्माण केला. आपण पराधीन राहण्यासाठी जन्मलेलो नाही; आपण स्वतःचे राज्य निर्माण करू शकतो.
याच विचारातून हिंदवी स्वराज्याचा जन्म झाला. हा विचार तलवारीच्या एका वारातून निर्माण झालेला नव्हता; तो अनेक पिढ्यांच्या वेदना, पराधीनतेचा अनुभव, स्वाभिमानाची तळमळ आणि स्वकीय सामर्थ्यावरील विश्वास यांतून आकाराला आला होता. म्हणूनच हिंदवी स्वराज्य म्हणजे फक्त किल्ले जिंकण्याची मोहीम नव्हती; ती मन जिंकण्याची आणि गुलामगिरीची मानसिकता मोडण्याची मोहीम होती.
महाराजांनी सह्याद्रीतील गड-किल्ले जिंकले, परंतु त्या किल्ल्यांपेक्षा मोठे त्यांनी जिंकले ते म्हणजे लोकांच्या मनातील भीती. तोरणा, राजगड, प्रतापगड, रायगड यांसारखे गड स्वराज्याच्या संरक्षणाची केंद्रे बनले; पण त्याचबरोबर ते एका नव्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक झाले. शतकानुशतके परकीय सत्तांच्या सावटाखाली राहिलेल्या समाजाला या गडांनी सांगितले “स्वकीयांच्या हातातही सत्ता असू शकते; स्वकीयांच्या सामर्थ्यावरही राज्य उभे राहू शकते.”
स्वराज्याची उभारणी केवळ रणांगणावर झाली नाही. प्रशासन, महसूल, किल्ले व्यवस्था, गुप्तहेर व्यवस्था, आरमार, व्यापार, न्याय आणि प्रजेच्या संरक्षणाची व्यवस्था यांमधून त्याला भक्कम पाया मिळाला. शेतकरी हा राज्याचा कणा आहे, प्रजेचे संरक्षण हे राजाचे कर्तव्य आहे आणि राज्याची शक्ती ही केवळ सैन्यात नसून जनतेच्या विश्वासात असते, ही भूमिका स्वराज्याच्या कार्यपद्धतीत दिसून येते.
महाराजांनी समुद्राचे महत्त्वही ओळखले. पश्चिम किनाऱ्यावर पोर्तुगीजांचा प्रभाव असताना समुद्राकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे भविष्यातील संकटाला आमंत्रण देणे होय, हे त्यांनी जाणले. म्हणूनच आरमार उभे केले. डच आणि इंग्रजांसारख्या युरोपीय व्यापारी शक्तींची वाढती उपस्थितीही त्या काळातील बदलत्या परिस्थितीचा भाग होती. भूमीचे स्वराज्य सुरक्षित ठेवायचे असेल तर समुद्राची सुरक्षा, व्यापाराची दिशा आणि परकीय शक्तींच्या हालचाली यांचे भान असणे आवश्यक आहे, ही महाराजांची दूरदृष्टी आजही अभ्यासण्यासारखी आहे.
हिंदवी स्वराज्याचा अर्थ कोणत्याही धर्मातील सामान्य जनतेविरुद्धचा संघर्ष असा नव्हता. त्याचा केंद्रबिंदू होता स्वकीयांचे स्वराज्य, प्रजेचे संरक्षण, न्याय आणि परकीय अधिपत्यातून मुक्त होण्याची प्रेरणा. महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत विविध समाजघटकांना स्थान मिळाले. त्यामुळे हिंदवी स्वराज्याची व्यापकता समजून घेताना त्याला संकुचित धार्मिक संघर्षाच्या चौकटीत बंदिस्त न करता त्यामागील स्वकीयत्व, स्वाभिमान, स्वातंत्र्य आणि लोककल्याणाची भावना समजून घेणे आवश्यक आहे.
ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शालिवाहन शके १५९६ मध्ये रायगडावर झालेला राजाभिषेक हा या महान प्रवासाचा निर्णायक टप्पा होता. तो केवळ एका राजाचा राजाभिषेक नव्हता. पराधीनतेच्या दीर्घ सावटातून बाहेर पडून स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर उभ्या राहिलेल्या राज्याला सार्वभौम प्रतिष्ठा प्राप्त झाल्याचा तो ऐतिहासिक क्षण होता. रायगडावर भगवा फडकला, तेव्हा तो केवळ एका किल्ल्यावरील ध्वज नव्हता; तो स्वाभिमानाने उभ्या राहिलेल्या समाजाच्या आत्मविश्वासाचा ध्वज होता.
हिंदवी स्वराज्याने एक मूलभूत मानसिक परिवर्तन घडवले - “परकीय सत्ता हीच अंतिम सत्य आहे” या मानसिकतेऐवजी “स्वकीय शक्ती संघटित झाली तर आपण स्वतःचे भविष्य घडवू शकतो” हा विश्वास समाजाच्या मनात निर्माण झाला. हीच त्या संकल्पनेची सर्वात मोठी क्रांती होती. कारण तलवारीने प्रदेश जिंकता येतो; परंतु इतिहासाची दिशा बदलण्यासाठी माणसांच्या मनात विश्वास निर्माण करावा लागतो.
महाराजांनंतर छत्रपती संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या प्रचंड साम्राज्याविरुद्ध स्वराज्याचा संघर्ष पुढे चालू ठेवला. त्यानंतर छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि असंख्य स्वराज्यनिष्ठांनी स्वराज्याची ज्योत विझू दिली नाही. मुघल साम्राज्याची अफाट शक्ती, दीर्घकाळ चाललेली युद्धे आणि असंख्य संकटे असूनही स्वराज्याचा विचार नष्ट झाला नाही. कारण तो केवळ राजाच्या दरबारात नव्हता; तो सामान्य माणसाच्या मनात रुजला होता.
याच कारणामुळे हिंदवी स्वराज्याला इतिहासातील एका राजवटीपेक्षा अधिक व्यापक अर्थ प्राप्त होतो. ते एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला दिलेले स्वाभिमानाचे संस्कार होते. ते पराधीनतेविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य होते. ते स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा होते. आणि आपल्या भूमीवर आपल्या लोकांनी स्वतःच्या सामर्थ्यावर उभे राहण्याचे ध्येय होते.
आज आपण १५ ऑगस्टला भारतीय स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा करतो. १९४७ मध्ये ब्रिटिश राजवटीतून भारत स्वतंत्र झाला, हा आधुनिक भारताच्या इतिहासातील महान क्षण आहे. परंतु त्या स्वातंत्र्याच्या आधी भारतीय समाजाच्या मनात स्वकीयत्वाची, स्वाभिमानाची आणि परकीय अधिपत्यातून मुक्त होण्याची चेतना विविध काळांत जागृत झाली होती. त्या प्रदीर्घ परंपरेत हिंदवी स्वराज्य हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि तेजस्वी अध्याय आहे.
आज सह्याद्रीतील गड किल्ल्यांकडे पाहताना आपण केवळ दगड, तट, बुरुज आणि भग्न वास्तू पाहू नयेत. त्या गडांच्या प्रत्येक दगडामागे एका समाजाच्या जागृतीचा इतिहास आहे. प्रत्येक तटबंदीमध्ये स्वाभिमानाची कहाणी आहे. प्रत्येक बुरुजात स्वकीय सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा आहे. आणि प्रत्येक भगव्या निशाणात पराधीनतेला नाकारण्याची जिद्द आहे.
म्हणूनच “स्वातंत्र्याची पहिली पहाट - हिंदवी स्वराज्य” हा केवळ घोषवाक्यात्मक विचार नाही; तो इतिहासाकडे पाहण्याचा एक दृष्टिकोन आहे. पाच पातशाह्यांच्या राजकीय संघर्षांच्या काळात, मुघल साम्राज्याच्या वाढत्या आव्हानाच्या काळात आणि पोर्तुगीज, डच, इंग्रज यांसारख्या युरोपीय शक्ती भारताच्या भूमीवर आपला प्रभाव वाढवत असताना, स्वकीयांच्या मनात स्वाभिमान, स्वकीयत्व, आत्मविश्वास आणि स्वतंत्र अस्तित्वाचे ध्येय निर्माण झाले आणि त्या ध्येयाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कृती, संघटन आणि राज्यरचनेचे सामर्थ्य दिले.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ सिंहासन नव्हते - ते स्वकीयांच्या स्वाभिमानाची पुनर्स्थापना होते.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ भूभाग नव्हता - तो स्वकीयांच्या आत्मविश्वासाचा विस्तार होता.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ सत्ता नव्हती - ती गुलामगिरीच्या मानसिकतेविरुद्धची जागृती होती.
हिंदवी स्वराज्य म्हणजे केवळ इतिहास नव्हता - ते स्वकीयांच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा आणि पुढील पिढ्यांसाठी ठेवलेले स्वातंत्र्याचे ध्येय होते.
आणि म्हणूनच सह्याद्री आजही साक्ष देतो - ज्या भूमीवर पराधीनतेची सावली शतकानुशतके होती, त्याच भूमीवर एका युगपुरुषाने स्वकीयांच्या स्वाभिमानाची मशाल पेटवली; त्या मशालीचे नाव होते - हिंदवी स्वराज्य...!
मारूती सिंधुबाई दिगंबर सुरवसे
संकल्पक - हिंदवी स्वराज्य तिथीदर्शिका